विमानातील 'ब्लॅक बॉक्स' (Black Box) म्हणजे काय? - कार्य, रचना आणि डेटा रिकव्हरीची संपूर्ण माहिती

 

विमानातील 'ब्लॅक बॉक्स': हवाई सुरक्षेचा अभेद्य रक्षक आणि त्याची रहस्ये

हवाई अपघातांचे सत्य उलगडणारा आणि भविष्यातील प्रवास सुरक्षित करणारा 'ब्लॅक बॉक्स' नक्की आहे तरी काय? जाणून घ्या सविस्तर.

विमान प्रवास हा जगातील सर्वात वेगवान आणि सुरक्षित प्रवासाचा मार्ग मानला जातो. मात्र, जेव्हा एखादे विमान दुर्दैवाने अपघातास बळी पडते, तेव्हा संपूर्ण जगाचे लक्ष एकाच गोष्टीकडे लागलेले असते, आणि ती गोष्ट म्हणजे 'ब्लॅक बॉक्स' (Black Box). बातम्यांमध्ये आपण नेहमी ऐकतो की, "विमानाचा ब्लॅक बॉक्स सापडला असून अपघाताचे कारण लवकरच समजेल." पण हे नक्की काय असते? ते कसे काम करते? आणि एवढ्या भीषण अपघातातही ते सुरक्षित कसे राहते? या ब्लॉगमध्ये आपण ब्लॅक बॉक्सबद्दलची संपूर्ण तांत्रिक आणि रंजक माहिती घेणार आहोत.

१. ब्लॅक बॉक्स नक्की काय आहे? (What is a Black Box?)

तांत्रिक भाषेत ब्लॅक बॉक्सला 'इलेक्ट्रॉनिक फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर' असे म्हणतात. हे एक असे इलेक्ट्रॉनिक उपकरण आहे जे विमानाच्या उड्डाणादरम्यानची सर्व माहिती रेकॉर्ड करून ठेवते. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, याचे नाव जरी 'ब्लॅक बॉक्स' असले, तरी याचा रंग काळा नसून तो गडद केशरी (International Orange) असतो. हा गडद केशरी रंग ठेवण्यामागचे मुख्य कारण म्हणजे, अपघातानंतर ढिगाऱ्यात किंवा जंगलात हे उपकरण सहजपणे नजरेस पडावे. यावर प्रकाश परावर्तित करणाऱ्या पट्ट्या (Reflective Strips) देखील असतात.

२. ब्लॅक बॉक्सचे दोन प्रमुख भाग

ब्लॅक बॉक्स हे एकच उपकरण नसून ते प्रामुख्याने दोन वेगवेगळ्या उपकरणांचे बनलेले असते. हे दोन्ही भाग विमानाच्या शेपटीच्या (Tail) भागात बसवलेले असतात, कारण अपघातामध्ये विमाचा हा भाग सर्वात सुरक्षित राहण्याची शक्यता असते.

• अ) फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR - Flight Data Recorder):
  हे उपकरण विमानाशी संबंधित तांत्रिक माहिती रेकॉर्ड करते. यामध्ये विमानाचा वेग, उंची (Altitude), हवेचा दाब, इंजिनचे तापमान, इंधनाची पातळी, लँडिंग गिअरची स्थिती आणि विमानाची दिशा यांसारख्या ८८ पेक्षा जास्त प्रकारच्या पॅरामीटर्सचा समावेश असतो. एफडीआर साधारणपणे शेवटच्या २५ तासांचा डेटा साठवून ठेवते.
• ब) कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (CVR - Cockpit Voice Recorder):
  हे उपकरण कॉकपिटमधील सर्व आवाज रेकॉर्ड करते. यामध्ये पायलट आणि को-पायलट यांच्यातील संभाषण, एअर ट्रॅफिक कंट्रोलर (ATC) सोबत झालेला संवाद, आणि केबिन क्रूच्या घोषणा यांचा समावेश असतो. तसेच, इंजिनचा आवाज, स्विच चालू-बंद करण्याचे आवाज आणि धोक्याचे अलार्म (Warning Sounds) हे देखील यात रेकॉर्ड होतात. साधारणपणे शेवटचे २ तास यात रेकॉर्ड होतात.

३. भीषण अपघातातही ब्लॅक बॉक्स सुरक्षित कसा राहतो?

ब्लॅक बॉक्सला जगातील सर्वात मजबूत वस्तूंमध्ये गणले जाते. याची रचना टायटॅनियम (Titanium) किंवा अत्यंत मजबूत स्टेनलेस स्टीलपासून केलेली असते. याला 'कॅश सर्व्हायव्हेबल मेमरी युनिट' (CSMU) म्हणतात. हे उपकरण खालीलप्रमाणे अत्यंत कठोर चाचण्यांमधून (Crash Tests) जाते:

• इम्पॅक्ट टेस्ट (Impact Test): हे उपकरण ३४०० Gs (गुरुत्वाकर्षण शक्ती) इतका प्रचंड धक्का सहन करू शकते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ताशी ५०० किमी वेगाने भिंतीवर आदळले तरी याला काहीही होत नाही.
• फायर टेस्ट (Fire Test): विमानाला आग लागल्यास, हे उपकरण १,१०० अंश सेल्सिअस तापमानात एक तासापर्यंत सुरक्षित राहू शकते.
• वॉटर प्रेशर (Water Pressure): जर विमान समुद्रात कोसळले, तर हे उपकरण पाण्याखाली २०,००० फुटांपर्यंतच्या प्रचंड दाबाखालीही सुरक्षित राहते.

४. समुद्राच्या तळाशी ब्लॅक बॉक्स कसा शोधला जातो?

जेव्हा एखादे विमान समुद्रात कोसळते, तेव्हा ब्लॅक बॉक्स शोधणे कठीण असते. यासाठी ब्लॅक बॉक्सला 'अंडरवॉटर लोकेटर बीकन' (ULB) नावाचे एक छोटे उपकरण जोडलेले असते.

जसा हा बॉक्स पाण्याच्या संपर्कात येतो, तसे हे बीकन आपोआप सक्रिय होते आणि एक विशिष्ट प्रकारचा अल्ट्रासोनिक ध्वनी (Ping) बाहेर सोडण्यास सुरुवात करते. हा सिग्नल सोनार उपकरणाद्वारे पकडला जाऊ शकतो. हे बीकन पाण्याखाली सुमारे ३० ते ९० दिवस सतत सिग्नल पाठवू शकते.

५. ब्लॅक बॉक्समधून माहिती कशी काढली (Recover) जाते?

अनेकांना वाटते की ब्लॅक बॉक्स एखाद्या लॅपटॉपला जोडला आणि डेटा मिळाला, पण प्रत्यक्षात ही प्रक्रिया अत्यंत गुंतागुंतीची आणि सावधगिरीची असते. ती खालील टप्प्यांत केली जाते:

• विशेष प्रयोगशाळा (The Lab): ब्लॅक बॉक्स सापडल्यानंतर तो थेट तज्ज्ञांच्या हातात दिला जातो. जर बॉक्स पाण्यात सापडला असेल, तर त्याला पुन्हा कोरडे होऊ दिले जात नाही. त्याला पाण्याने भरलेल्या कुलरमध्ये ठेवूनच लॅबमध्ये नेले जाते, जेणेकरून हवेच्या संपर्कात येऊन आतील भागाला गंज (Rust) लागू नये.
• साफसफाई आणि 'सर्जरी' (Cleaning & Opening): लॅबमध्ये तज्ज्ञ तंत्रज्ञ बॉक्सला स्वच्छ करतात. त्यानंतर अत्यंत काळजीपूर्वक त्याची मजबूत कवची (Outer Shell) कापली जाते. जसे डॉक्टर ऑपरेशन करतात, तसेच हे काम असते. यातून 'मेमरी युनिट' (छोटी चिप) बाहेर काढली जाते.
• डेटा डाऊनलोड (Downloading): बाहेर काढलेली मेमरी युनिट एका विशेष संगणकाला जोडली जाते. यात असलेला डेटा हा 'बायनरी कोड' (0 आणि 1 च्या भाषेत) असतो. तो संगणकावर कॉपी केला जातो.
• डिकोडिंग आणि विश्लेषण (Decoding): हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. संगणकावरील सॉफ्टवेअर त्या कोडचे रूपांतर आवाजात आणि ग्राफ्समध्ये करते. वैमानिकांचे शेवटचे बोलणे, इंजिनचा आवाज आणि विमानाची हालचाल याचा सेकंदा-सेकंदाचा हिशोब जुळवला जातो. हे एखाद्या 'जिगसॉ पझल' (Jigsaw Puzzle) सोडवण्यासारखे असते, ज्यातून अपघाताचे चित्र स्पष्ट होते.

६. इतिहासाची पाने: याचा शोध कोणी लावला?

ब्लॅक बॉक्सचा शोध ऑस्ट्रेलियन शास्त्रज्ञ डेव्हिड वॉरेन (David Warren) यांनी १९५० च्या दशकात लावला. १९५३ मध्ये 'कॉमेट' नावाच्या विमानाला झालेल्या अपघाताचे कारण शोधताना त्यांना ही कल्पना सुचली. १९६० पासून अनेक देशांमध्ये हे अनिवार्य करण्यात आले.

७. याला 'ब्लॅक बॉक्स' का म्हणतात?

याचे नाव 'ब्लॅक बॉक्स' का पडले याबद्दल अनेक रंजक सिद्धांत आहेत:

• सुरुवातीच्या काळात ही उपकरणे काळ्या रंगाची होती किंवा त्यातील फिल्म (Film) अंधारात ठेवावी लागत असे, म्हणून 'ब्लॅक बॉक्स'.
• इलेक्ट्रॉनिक्समधील गुंतागुंतीच्या सर्किटला तांत्रिक भाषेत पूर्वी 'ब्लॅक बॉक्स' म्हटले जाई.

निष्कर्ष

ब्लॅक बॉक्स हे केवळ एक रेकॉर्डिंग मशीन नसून ते आधुनिक हवाई सुरक्षेचा कणा आहे. प्रत्येक अपघातानंतर ब्लॅक बॉक्समधून मिळालेल्या माहितीचे विश्लेषण करून, विमानांच्या रचनेत आणि नियमांमध्ये बदल केले जातात. आज आपला हवाई प्रवास जो इतका सुरक्षित झाला आहे, त्याचे श्रेय बऱ्याच अंशी या छोट्याशा केशरी पेटीला जाते.