महाराष्ट्र पर्यटन धोरण विशेष उपक्रम

आई योजना (Aai Scheme) सविस्तर मार्गदर्शक

महिला सक्षमीकरण, पर्यटन व्यवसाय विस्तार आणि शासन अनुदान: पात्रता, नियम, कागदपत्रे व अर्ज प्रक्रिया

📌 योजनेची पार्श्वभूमी व मूळ संकल्पना

महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन व सांस्कृतिक कार्य विभागामार्फत (Directorate of Tourism - DoT) महिलांना उद्योग क्षेत्रात सक्षम आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी करण्यासाठी 'आई योजना' (Aai Scheme) ही स्वतंत्र आणि समर्पित योजना म्हणून राबवली जात आहे.

पारंपरिक व्यवसायांव्यतिरिक्त आदरातिथ्य (Hospitality), साहसी पर्यटन, स्थानिक वारसा संवर्धन आणि कृषी पर्यटनामध्ये महिलांचे प्रमाण वाढवणे आणि त्यांना संस्थात्मक बँकिंग प्रणालीशी जोडून कमी व्याजाचे कर्ज भांडवल पुरवणे हा या योजनेचा मूळ गाभा आहे.

प्रकल्प कर्ज मर्यादा

₹५ लाख ते ₹५० लाख

लघु उद्योगांसाठी ₹५ लाखांपासून ते मध्यम स्वरूपाच्या हॉटेल/रिसॉर्टसाठी ₹५० लाखांपर्यंत बँक कर्ज.

व्याज परतावा अनुदान (Subvention)

१२% पर्यंत परतावा

५ ते ७ वर्षांच्या कालावधीसाठी बँकेच्या व्याजदरावर जास्तीत जास्त १२% वार्षिक व्याज परतावा शासनाकडून.

शुल्क सवलत व कर परतावा

१००% मुद्रांक शुल्क माफी

जागा खरेदी/भाडेकरार मुद्रांक शुल्कावर पूर्ण सूट आणि वीज शुल्कात सवलत/औद्योगिक दराने वीज.

🏢 या योजनेअंतर्गत पात्र असणारे व्यवसाय (Eligible Business Sectors)

१. होमस्टे आणि B&B (Bed & Breakfast)

पर्यटन स्थळांवर स्वतःच्या घरात किंवा स्वतंत्र जागेत पर्यटकांसाठी निवासाची व अस्सल ग्रामीण/स्थानिक जेवणाची सोय करणे.

२. कृषी पर्यटन केंद्र (Agro-Tourism)

शेतजमिनीवर आधारित पर्यटन, हुर्डा पार्ट्या, फळबागांची सफर, ग्रामीण जीवन अनुभव केंद्र व तंबू निवास (Camping).

३. रेस्टॉरंट, कॅफे व महिला मेस (Food & Beverage)

स्थानिक पारंपरिक पदार्थ, खाद्य जत्रा स्टॉल्स, आधुनिक कॅफे, बेकरी किंवा महामार्गावरील महिला संचालित धाबे.

४. महिला ट्रॅव्हल, टूर ऑपरेटर व गाईड सेवा

महिलांसाठी सुरक्षित प्रवास, महिला संचालित टॅक्सी/कॅब सेवा, ट्रेकिंग ग्रुप्स, आणि पर्यटन स्थळांवरील प्रमाणित गाईड व्यवसाय.

५. हस्तकला, सोव्हिनियर व लोकल प्रॉडक्ट्स

स्थानिक हस्तकला, हातमाग, पैठणी/साडी निर्मिती, बांबू व मातीची उत्पादने, आणि स्थानिक मसाल्यांची विक्री केंद्रे.

६. वेलनेस व इतर सेवा व्यवसाय

आयुर्वेदिक मसाज केंद्र, योग व वेलनेस रिट्रीट, ब्युटी स्पा आणि पर्यटकांना लागणाऱ्या दैनंदिन सेवा सुविधा.

🎯 सविस्तर पात्रता निकष (Eligibility Criteria)

• नागरिकत्व: अर्जदार महिला ही मूळची महाराष्ट्राची रहिवासी (Maharashtra Domiciled) असणे अनिवार्य आहे.
• वयोमर्यादा: अर्ज करताना वय किमान १८ पूर्ण असावे (साधारणतः कमाल वयोमर्यादा ५५ वर्षे).
• मालकी हक्क (Ownership):
  • एकल मालकी (Proprietorship) असल्यास १००% मालकी महिलेच्या नावे असावी.
  • भागीदारी संस्था (Partnership / LLP / Pvt Ltd) असल्यास महिलांचा वाटा किमान ५१% किंवा त्यापेक्षा जास्त असणे बंधनकारक आहे.
• बँक थकबाकी: अर्जदार महिलेचे नाव कोणत्याही बँकेच्या किंवा वित्तीय संस्थेच्या 'डिफॉल्टर' (CIBIL Defaulter) यादीत नसावे.
• पर्यटन नोंदणी: व्यवसाय सुरू झाल्यानंतर किंवा प्रस्तावादरम्यान पर्यटन संचालनालयाकडे (DoT) नोंदणी करणे आवश्यक आहे.

📋 आवश्यक कागदपत्रांची संपूर्ण चेकलिस्ट (Document Checklist)

प्रवर्ग	कागदपत्रांची यादी
व्यक्तिगत कागदपत्रे	• आधार कार्ड, पॅन कार्ड, मतदार ओळखपत्र • रहिवासी दाखला (Domicile Certificate / Tahsildar Certificate) • पासपोर्ट आकाराचे ४ फोटो
व्यवसाय नोंदणी पुरावे	• उद्यम नोंदणी प्रमाणपत्र (Udyam Aadhar) • शॉप ॲक्ट लायसन्स (गुमास्ता परवाना) किंवा ग्रामपंचायत नमुना ८ / एनओसी (NOC) • भागीदारी करार / कंपनी इनकॉर्पोरेशन सर्टिफिकेट (लागू असल्यास) • जीएसटी नोंदणी (GST Registration - आवश्यकतेनुसार)
जागेचा मालकी हक्क	• स्वतःची जागा असल्यास: ७/१२ उतारा, ८-अ किंवा सिटी सर्व्हे उतारा / मिळकत पत्रिका • भाड्याची जागा असल्यास: किमान ५ ते १० वर्षांचा नोंदणीकृत भाडेकरार (Registered Rent Agreement) व घरमालकाचे संमतीपत्र
प्रकल्प व वित्तीय दस्तऐवज	• सनदी लेखापालाने (CA) प्रमाणित केलेला सविस्तर प्रकल्प अहवाल (Detailed Project Report - DPR) • चालू / बचत खात्याचे मागील ६ महिन्यांचे बँक स्टेटमेंट • मागील २ ते ३ वर्षांचे आयकर विवरणपत्र (ITR - लागू असल्यास) • खरेदी करावयाच्या मशिनरी/साहित्याचे अधिकृत कोटेशन्स (Quotations)

⚙️ कर्ज मिळवण्याची अचूक टप्प्याटप्प्याने कार्यपद्धती (Execution Flow)

टप्पा १: डीपीआर (DPR) आणि कोटेशन्स तयार करणे

व्यवसायाचा प्रत्यक्ष खर्च, फर्निचर, नूतनीकरण, खेळते भांडवल (Working Capital) आणि आगामी ५ वर्षांचे अंदाजित नफा-तोटा पत्रक (Financial Projections) दर्शवणारा DPR तयार करून घ्यावा.

टप्पा २: पर्यटन संचालनालय व जिल्हा उद्योग केंद्रात नोंदणी

महाराष्ट्र पर्यटन संचालनालयाच्या अधिकृत पोर्टलवर किंवा स्थानिक जिल्हा उद्योग केंद्र (DIC) कार्यालयात जाऊन योजनेअंतर्गत पात्रता प्रमाणपत्र/नोंदणीसाठी ऑनलाईन अर्ज करावा.

टप्पा ३: बँकेकडे कर्ज प्रस्ताव सादर करणे व मंजुरी

प्रकल्प अहवाल व सर्व कागदपत्रांसह राष्ट्रीयीकृत (उदा. SBI, Bank of Maharashtra), खासगी किंवा जिल्हा मध्यवर्ती बँकेत अर्ज करावा. बँक जागेची पाहणी व कागदपत्र पडताळणी करून कर्ज मंजूर (Sanction) करते.

टप्पा ४: कर्ज वितरण आणि व्याज परतावा (Subvention Claim)

कर्जाची रक्कम वितरीत झाल्यानंतर व्यवसाय सुरू करावा. नियमित हप्ते (EMI) वेळेत भरल्यास बँकेमार्फत दर तिमाही किंवा वार्षिक तत्त्वावर १२% पर्यंतचा व्याज परतावा शासनाकडून थेट लाभार्थीच्या कर्ज खात्यात जमा होतो.

⚠️ योजना मित्राचा विशेष सल्ला:

• कर्जाचे हप्ते कधीही थकू देऊ नका; ईएमआय थकल्यास त्या कालावधीचा सरकारी व्याज परतावा रद्द होऊ शकतो.
• होमस्टे किंवा बेड & ब्रेकफास्ट सुरू करत असल्यास स्थानिक पोलिसांची एनओसी व पर्यटन विभागाचे क्यूआर-कोड असलेले अधिकृत प्रमाणपत्र आवर्जून मिळवा.
• मशिनरी किंवा साहित्याचे कोटेशन पक्क्या जीएसटी बिलासह नोंदणीकृत पुरवठादाराकडूनच घ्यावे.

योजना मित्र – सरकारी योजना आणि उद्योग सल्लागार मंच

नवीन व्यवसाय नोंदणी, बँक प्रोजेक्ट रिपोर्ट (DPR) आणि सरकारी अनुदानाच्या परिपूर्ण मार्गदर्शनासाठी नियमित भेट द्या.